Jak to jest z tą naszą wiedzą finansową?

Z badania przeprowadzonego przez OECD wynika, że Polacy powinni zadbać o większą wiedzę finansową, ale i bardziej aktywnie, w oparciu o tą wiedzę, zarządzać swoimi finansami.

Praktycznie cały czas jesteśmy zachęcani do zakupu różnych produktów finansowych – lokat, kredytów, pożyczek, akcji, funduszy inwestycyjnych itp. Jak mądrze wybrać produkt, który właśnie potrzebujemy i który jest najkorzystniejszy dla nas? Jak ocenić swój potencjał kredytowy? Gdzie się zwrócić w przypadku problemów z produktami finansowymi? Odpowiedź na te wszystkie pytania wymaga często specjalistycznej wiedzy, której zazwyczaj nie otrzymaliśmy w szkole. A świat finansów jest wymagający i to nie tylko dla tych, co sprzedają produkty finansowe, ale również dla tych, co je kupują.

A to, że je kupujemy, widać chociażby po liczbie kredytów konsumpcyjnych jakie banki nam sprzedały w 2015 roku. W tym okresie zaciągnęliśmy ponad 7,3 mln sztuk kredytów konsumpcyjnych. A do tego trzeba dodać jeszcze kredyty mieszkaniowe, karty kredytowe, kredyty odnawialne, fundusze inwestycyjne, pożyczki zaciągnięte w firmach pożyczkowych itd. Generalnie od kilku lat odsetek dorosłych Polaków, którzy mają co najmniej jeden czynny kredyt, utrzymuje się na poziomie ok. 50%, co daje około 15 mln osób¹. Jeszcze więcej jest osób posiadających rachunek w banku – na koniec 2014 r. prawie 80% Polaków w wieku co najmniej 15 lat było posiadaczem takiego rachunku². Część z nas korzysta z wielu produktów i usług finansowych jednocześnie. Często są to produkty połączone i bardzo złożone.

Zresztą coraz trudniej jest być poza tym rynkiem, kiedy wszędzie otaczają nas nowe atrakcyjne możliwości – wygodniejsze, szybsze płatności, łatwo dostępne pożyczki i kredyty, kuszące produkty inwestycyjne czy ubezpieczeniowe. I wszystko to możemy mieć nie wychodząc z domu. Niestety nierozerwalnie wiąże się to z tym, że w czasie kiedy korzystamy z tych możliwości, musimy brać na siebie coraz większe ryzyko z tego płynące. Głównie jest ono związane z brakiem pełnego zrozumienia zasad funkcjonowania tych produktów, czy warunków na jakich z nich korzystamy. W konsekwencji często płacimy za produkty finansowe zbyt wysokie stawki, korzystamy z ubezpieczeń, z których później trudno jest uzyskać należne – naszym zdaniem – świadczenie, czy doświadczamy „niespodziewanych” strat z inwestycji.

Jednak to ryzyko, jak każde inne, można i trzeba minimalizować. Ale wymaga to od nas posiadania odpowiedniej wiedzy. I to właśnie wiedza finansowa połączona z ochroną prawną konsumenta może zabezpieczyć nasze dobre funkcjonowanie na rynku finansowym, a nawet włączyć do tego rynku więcej ludzi. Jak pokazują badania poziom tej edukacji w Polsce jest niestety nie za wysoki.

Bank BZ WBK podzielił się wynikami badania „Pokolenia o finansach”, które na jego zlecenie przeprowadziła firma 4P Reaserch Mix³. Wynika z nich, że 53% badanych oceniło swój poziom wiedzy finansowej jako średni. Co ciekawe wśród tematów z obszaru finansów, które Polacy chcieliby pogłębić znalazły się „umiejętność czytania umów” oraz „ znajomość zasad oszczędzania oraz inwestowania”. Mniej interesujące dla badanych były zagadnienia związane z teorią finansów oraz warunkami zaciągania kredytów i pożyczek. Zaskakujący dla mnie jest szczególnie ten ostatni, bowiem to właśnie z kredytów i pożyczek korzystamy masowo i to one należą do tych produktów, które często wywołują u nas stres. Z danych BIK wynika, że obecnie ok. 1,5 mln osób ma problemy ze spłatą kredytów. A przecież za brak możliwości spłaty kredytu nie zawsze odpowiadają tylko przypadki losowe (np. utrata pracy, choroba), ale również źle zaplanowany budżet domowy. Czy rzeczywiście potrafimy planować swój budżet i właściwe uwzględnić w nim koszty obsługi kredytu? Brzmi dość prosto, ale często dopiero w momencie odmowy udzielenia kredytu albo próby ratowania sytuacji w przypadku wystąpienia problemów ze spłatą kredytu, zdajemy sobie sprawę z tego, że nie wzięliśmy pod uwagę wielu ryzyk.

Ciekawe, cykliczne badanie poziomu wiedzy finansowej, zachowań finansowych i postaw wobec finansów prowadzi OECD International Network on Financial Education4. Obecnie badanie to obejmuje 30 krajów świata, w tym Polskę. Na podstawie danych zebranych w 2015 r. został przygotowany raport OECD/INFE International Survey of Adult Financial Literacy Competencies, w którym przedstawiono wyniki badań na poziomie poszczególnych krajów. Dzięki temu możliwa jest ocena sytuacji w danym kraju na tle innych krajów.

W zakresie badania wiedzy finansowej przyjęto, że o dobrym poziomie tej wiedzy świadczy poprawna odpowiedź na 5 spośród 7 zadanych pytań sprawdzających zasób widomości na ten temat. W Polsce 45% badanych nie osiągnęło tego poziomu i był to wynik dość słaby na tle innych badanych państw europejskich. Dla porównania w Estonii tylko 27% osób nie uzyskało wymaganej liczby poprawnych odpowiedzi.

Wykres 1

Warto zauważyć, że w Polce, podobnie jak w innych krajach, z wiedzą finansową lepiej radzą sobie panowie – 56% panów udzieliło co najmniej 5 poprawnych odpowiedzi w porównaniu z 53% pań. Trzeba podkreślić, że choć panowie wypadli tu nieco lepiej, to różnica – w porównaniu z innymi krajami – była niewielka np. w Norwegii 84% badanych mężczyzn udzieliło dobrych odpowiedzi i tylko 56% kobiet.

Oprócz sprawdzenia wiedzy finansowej poprzez zadanie pytań dotyczących konkretnych pojęć finansowych, w badaniu poproszono również, aby respondent sam ocenił swój poziom wiedzy finansowej w porównaniu z innymi osobami. Tutaj 50% badanych dorosłych Polaków wskazało, że ich wiedza finansowa jest na poziomie zbliżonym do średniej, 10% powiedziało, że jest ona wysoka i 1% określiło ją jako bardzo wysoką (Wykres 2). Ale to też oznacza, że 39% oceniło swoją widzę finansową jako niską i bardzo niską.

Wykres 2

Autorzy badania również skomentowali jak wypada ta samoocena na tle wyników testu wiedzy finansowej. I okazało się, że Polacy, którzy ocenili swoją wiedzę jako wysoką i bardzo wysoką, w teście wiedzy finansowej wypadli podobnie jak osoby, które określiły swoje umiejętności na poziomie większości, czyli średnio. Natomiast warto odnotować, że adekwatnie swój poziom wiedzy oceniały osoby, które słabo poradziły sobie w teście wiedzy finansowej. Zatem, jeśli nasza rzeczywista wiedza w zakresie finansów jest niewielka, to potrafimy to sami dość trafnie ocenić. Natomiast jeśli już coś wiemy więcej na ten temat, to zdarza nam się przeceniać swoje umiejętności w tym zakresie.

Wiedza finansowa jest ważna, ale jeszcze ważniejsze jest, aby nasze działania w zakresie finansów wykorzystywały te umiejętności. Bo zazwyczaj naszą sytuację finansową kształtują nasze decyzje. Jeśli bierzemy kolejny kredyt na kolejną wycieczkę, nie przykładamy wagi do terminowego płacenia naszych rachunków, nie planujemy budżetu domowego, czy kupujemy każdy produkt finansowy jaki sprzedawca nam oferuje, to zapewne nie są to dobre zwyczaje finansowe. W dłuższym terminie mogą być one źródłem istotnych problemów i przyczyną obniżenia naszego dobrego samopoczucia. I te kluczowe zachowania, zwyczaje finansowe były również przedmiotem badania przez OECD. Pytania dotyczyły m.in. planowanie budżetu domowego, aktywnego oszczędzania, terminowego płacenia rachunków, pożyczania pieniędzy w sytuacji, gdy nie wystarcza nam dochodu na pokrycie miesięcznych wydatków, rozważania zasadności zakupu, korzystania z dodatkowych informacji przed zakupem i ciągłego monitorowania spraw związanych z finansami osobistymi.

W zakresie oszczędzania wypadliśmy dosyć słabo, bowiem tylko 34% badanych osób zadeklarowało, że poczyniło jakieś oszczędności w ostatnich 12 miesiącach. Pod tym względem zajęliśmy 3 miejsce od końca wśród wszystkich 30 krajów biorących udział w badaniu. Gorzej niż w Polsce pod tym względem jest w Brazylii i na Węgrzech. Nie oszczędzamy aktywnie. Czy w takim razie wystarcza nam pieniędzy na miesięczne stałe wydatki? 18% respondentów wskazało, że ich miesięczne dochody nie zawsze wystarczały na pokrycie miesięcznych kosztów życia w ostatnich 12 miesiącach, a 13% podało, że musiało pożyczać pieniądze, aby „związać koniec z końcem”. W większości krajów respondenci częściej niż w Polsce deklarowali występowanie takich sytuacji.

Jeśli coś kupujemy, to przed zakupem stosunkowo rzadko szukamy dodatkowych informacji (34% przy średniej w badanych krajach wynoszącej 48%) i bardzo rzadko korzystamy z niezależnych porad (10%). Generalnie w większości badanych krajów respondenci nie zbyt często sięgają po niezależną opinię na temat danego produktu (średnia wyniosła 12%). W wielu przypadkach powodem jest prawdopodobnie brak niezależnych porównywarek. Ale to, co możemy sami zrobić, to przed zakupem zapoznać się z ofertą różnych usługodawców. Niestety tylko 23% badanych Polaków zadeklarowało, że takie rozeznanie robi. Taki zwyczaj mają natomiast Portugalczycy, gdzie aż 45% respondentów wskazało, że przed zakupem zapoznaje się z ofertą różnych dostawców. Bardzo rzadko robią to z kolei Czesi i Białorusini (14% badanych). Najrzadziej spośród wszystkich badanych krajów zastanawiamy się przed zakupem danego towaru lub usługi, czy rzeczywiście tego potrzebujemy. Tylko 55% badanych dorosłych Polaków stwierdziło, że zachowuje się w ten sposób. Dla porównania aż 93% Portugalczyków i Francuzów ma taki zwyczaj.

A jak wypada nasza solidność płatnicza na tle innych narodów? Co prawda jesteśmy poniżej średniej dla wszystkich badanych krajów (Polska – 67%, średnia – 79%), ale nie na końcu tego zestawienia. Wśród krajów europejskich uwzględnionych w badaniu, najniższy odsetek osób, które potwierdziły, że terminowe płacenie rachunków jest dla nich standardem jest w Chorwacji i wynosi 61%, a najwyższy we Francji – 95%.

Z badania wynika, że stosunkowo rzadko przykładamy należytą uwagę do spraw związanych z naszymi codziennymi finansami osobistymi. Tylko 50% badanych Polaków potwierdziło, że ma taki zwyczaj. I z tym wynikiem jesteśmy na końcu listy 30 krajów uwzględnionych w badaniu. Na drugim końcu są Francuzi, gdzie 89% badanych wskazało, że jest to ich standardowe zachowanie finansowe.

Ogólna ocena naszych zachowań finansowych nie wypadła zbyt dobrze. Tylko 31% respondentów zadeklarowało co najmniej 66% pozytywnych zachowań finansowych (w badaniu przyjęto, że o dobrych zwyczajach finansowych świadczy wystąpienie co najmniej 6 spośród 9 badanych pozytywnych działań finansowych – aktywne oszczędzanie, planowanie budżetu domowego, zapoznawanie się z ofertą różnych dostawców przed zakupem produktu lub usługi, korzystanie z niezależnej informacji i porad, płacenie rachunków na czas, zastanawianie się nad zakupem, uważna analiza spraw dotyczących wydatków osobistych, ustalanie długoterminowych celów w zakresie finansów i ich realizowanie, unikanie pożyczania pieniędzy, aby związać „koniec z końcem”). Słabszy wynik od nas mieli tylko Węgrzy. Średnia w analizowanych krajach wyniosła 51% co oznacza, że pośród wszystkich badanych osób nieco ponad połowa potwierdziła posiadanie co najmniej 6 pozytywnych zachowań finansowych.

Wykres 3

O ile w Polsce poziom wiedzy finansowej nieco różnił się pomiędzy kobietami i mężczyznami, to już odsetek osób z co najmniej 6 pozytywnymi zachowaniami finansowymi był bardzo podobny w obu grupach. Podobne zależności były w większości badanych krajów.

Z tej części badania przeprowadzonego przez OECD wynika, że zarówno w zakresie wiedzy, jak i pozytywnych zachowań finansowych nie wypadamy najlepiej na tle innych krajów. Powinniśmy zadbać o większą wiedzę finansową, ale i bardziej aktywnie, w oparciu o wiedzę, zarządzać swoimi finansami. Tylko skąd czerpać w Polsce tą wiedzę? Na dzisiaj nie mamy narodowego programu edukacji finansowej, ale są instytucje, które samodzielnie albo w ramach szerszej współpracy próbują dotrzeć z wiedzą do uczniów, studentów czy seniorów. Jednak wydaje się to ciągle zbyt mało, aby konsumenci mogli podążać za szybko rozwijającymi się produktami finansowymi, kanałami ich udostępniania czy zmieniającymi się regulacjami.

Chcielibyśmy, aby ScoringExpert.pl stanowił choćby częściowe wypełnienie tej luki edukacyjnej kształcąc konsumentów w zakresie budowania i znaczenia wysokiej wiarygodności kredytowej.

A jaka jest Twoja opinia na temat wiedzy finansowej Polaków? Podziel się opinią w komentarzu.

¹Źródło: „KredytTrendy”, wrzesień 2016 r., BIK SA

²Źródło: OECD (2016), „Financial Education in Europe: Trends and Recent Developments”, OECD Publishing, Paris.

³http://www.bzwbk.pl/informacje-o-banku/biuro-prasowe/aktualnosci/rozne-pokolenia-rozne-zrodla-wiedzy-o-finansach.html

4Http://www.oecd.org/daf/fin/financial-education/measuringfinancialliteracy.htm

 

Pin It

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *